معتبرترین پاسپورت های جهان: گزارشی جامع از رتبه بندی ها، روندهای آینده و پدیده شهروندی اقتصادی
به گزارش سیکانیوز، در دنیای امروز که ارتباطات جهانی و سفر بخش جداییناپذیری از زندگی شخصی و حرفهای افراد را تشکیل میدهد، اعتبار پاسپورت یک کشور نقشی کلیدی در تعیین میزان آزادی سفر شهروندان آن ایفا میکند. این گزارش به بررسی جامع معتبرترین پاسپورتهای جهان، معیارهای دقیق رتبهبندی، عوامل موثر بر این رتبهبندی، و همچنین پدیدههای نوظهوری مانند «شهروندی از طریق سرمایهگذاری» و فناوریهای دیجیتال که آینده سفر را متحول خواهند کرد، میپردازد.
برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با کارگزار مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.
روششناسی و معیارهای سنجش اعتبار پاسپورت
قدرت و اعتبار یک پاسپورت عمدتاً بر اساس تعداد مقاصدی که دارنده آن میتواند بدون نیاز به ویزای از پیش دریافت شده به آنها سفر کند، سنجیده میشود. هرچه این تعداد بیشتر باشد، پاسپورت از اعتبار بالاتری برخوردار است. چندین سازمان معتبر در سطح جهان به صورت دورهای این رتبهبندی را انجام میدهند که از مهمترین آنها میتوان به شاخص پاسپورت هنلی (Henley Passport Index) و شاخص پاسپورت آرتون کپیتال (Arton Capital's Passport Index) اشاره کرد. این دو شاخص با وجود هدف مشترک، از روششناسیهای متفاوتی استفاده میکنند.
شاخص پاسپورت هنلی (Henley Passport Index)
این شاخص که به عنوان یکی از مراجع استاندارد شناخته میشود، 199 پاسپورت جهان را بر اساس دادههای انحصاری انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) رتبهبندی میکند. این پایگاه داده، بزرگترین و دقیقترین مجموعه اطلاعات سفر در جهان به شمار میرود.
سیستم امتیازدهی هنلی:روششناسی این شاخص بسیار سرراست است :
- امتیاز 1: برای هر مقصدی که دارنده پاسپورت بتواند به صورت بدون ویزا (Visa-Free) وارد آن شود، یک امتیاز کامل تعلق میگیرد.
- امتیاز 1: همچنین، اگر مسافر بتواند در بدو ورود به مقصد، ویزای فرودگاهی (Visa on Arrival - VOA) یا مجوز سفر الکترونیکی (Electronic Travel Authority - eTA) دریافت کند، باز هم یک امتیاز کامل به پاسپورت تعلق میگیرد. منطق این امتیازدهی این است که این موارد نیازی به تأیید دولتی پیش از شروع سفر ندارند.
- امتیاز 0: در مقابل، اگر برای ورود به یک کشور نیاز به دریافت «ویزای عادی» یا «ویزای الکترونیکی» (e-Visa) باشد که مستلزم تأیید قبلی دولت مقصد است، امتیازی به پاسپورت داده نمیشود.
شاخص پاسپورت آرتون کپیتال (Arton Capital's Passport Index)
این شاخص که به صورت آنی (real-time) بهروزرسانی میشود، از معیاری به نام «امتیاز تحرک» (Mobility Score) برای رتبهبندی پاسپورتها استفاده میکند. این شاخص دادههای خود را از طریق تیم تحقیقاتی و با استفاده از منابع دولتی و عمومی جمعآوری میکند.
سیستم امتیازدهی آرتون کپیتال:
- این شاخص علاوه بر سفر بدون ویزا، ویزای فرودگاهی (VOA) و مجوز سفر الکترونیکی (eTA)، در شرایطی خاص به ویزای الکترونیکی (e-Visa) نیز امتیاز میدهد.
- تفاوت کلیدی: اگر فرآیند دریافت ویزای الکترونیکی ساده بوده و معمولاً ظرف مدت 3 روز کاری صادر شود، آرتون کپیتال آن را نیز در «امتیاز تحرک» خود محاسبه میکند. این رویکرد جامعتر، دلیل تفاوت رتبهبندی آن با شاخص هنلی است.
- سیستم شکست تساوی (Tie-Breaker): در صورتی که دو پاسپورت امتیاز تحرک یکسانی داشته باشند، رتبه بالاتر به پاسپورتی تعلق میگیرد که تعداد مقاصد «بدون ویزا»ی بیشتری دارد. اگر باز هم تساوی برقرار باشد، از «شاخص توسعه انسانی سازمان ملل» (HDI) به عنوان معیار نهایی برای رتبهبندی استفاده میشود.
| ویژگی | شاخص پاسپورت هنلی | شاخص پاسپورت آرتون کپیتال |
|---|---|---|
| منبع داده | انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) | تیم تحقیقاتی خود از منابع دولتی و عمومی |
| امتیاز برای سفر بدون ویزا | 1 | 1 |
| امتیاز برای ویزای فرودگاهی (VOA) | 1 | 1 |
| امتیاز برای مجوز سفر الکترونیکی (eTA) | 1 | 1 |
| امتیاز برای ویزای الکترونیکی (eVisa) | 0 | 1 (در صورتی که فرآیند سریع و طی 3 روز باشد) |
| عامل ثانویه برای رتبهبندی | ندارد | شاخص توسعه انسانی (HDI) |
رتبهبندی معتبرترین پاسپورتها در سال 2024 (بر اساس شاخص هنلی)
بر اساس گزارشهای منتشر شده در سال 2024، رقابت تنگاتنگی در صدر جدول قدرتمندترین پاسپورتهای جهان وجود دارد و کشورهای اروپایی و آسیایی همچنان پیشتاز این عرصه هستند.
فهرست 10 رتبه برتر قدرتمندترین پاسپورتهای جهان:
- فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، سنگاپور، اسپانیا (دسترسی به 194 مقصد)
- فنلاند، کره جنوبی، سوئد (دسترسی به 193 مقصد)
- اتریش، دانمارک، ایرلند، هلند (دسترسی به 192 مقصد)
- بلژیک، لوکزامبورگ، نروژ، پرتغال، بریتانیا (دسترسی به 191 مقصد)
- یونان، مالت، سوئیس (دسترسی به 190 مقصد)
- استرالیا، جمهوری چک، نیوزیلند، لهستان (دسترسی به 189 مقصد)
- کانادا، مجارستان، ایالات متحده (دسترسی به 188 مقصد)
- استونی، لیتوانی (دسترسی به 187 مقصد)
- لتونی، اسلواکی، اسلوونی (دسترسی به 186 مقصد)
- ایسلند (دسترسی به 185 مقصد)
جایگاه امارات متحده عربی:بر اساس شاخص آرتون کپیتال، پاسپورت امارات متحده عربی به دلیل متدولوژی متفاوت این شاخص، اغلب به عنوان قدرتمندترین پاسپورت جهان معرفی میشود. این کشور با توسعه روابط دیپلماتیک گسترده و سیاستهای فعال، توانسته است در سالهای اخیر صعود چشمگیری در این رتبهبندی داشته باشد.
عوامل موثر بر اعتبار و نوسان رتبهبندی پاسپورتها
رتبهبندی پاسپورتها ثابت نیست و بازتابی از پیچیدگیهای روابط بینالملل، ثبات اقتصادی و سیاسی و قدرت نرم کشورهاست. عوامل متعددی در این نوسانات نقش دارند:
- روابط دیپلماتیک و توافقنامههای لغو روادید: این مهمترین عامل است. توانایی یک دولت در برقراری روابط دوستانه و امضای توافقنامههای لغو روادید، مستقیماً به تعداد مقاصد بدون ویزا میافزاید.
- ثبات سیاسی و اقتصادی: کشورهایی با ثبات سیاسی و رشد اقتصادی پایدار، شرکای قابل اعتمادتری محسوب میشوند. شهروندان این کشورها کمتر به عنوان مهاجران غیرقانونی بالقوه دیده میشوند.
- قدرت نرم (Soft Power) و گشایش: کشورهایی که سیاست درهای باز را اتخاذ میکنند، اغلب شاهد اقدام متقابل از سوی دیگر کشورها و تقویت پاسپورت خود هستند.
- امنیت و ریسکهای متقابل: نگرانی از تروریسم یا مهاجرت غیرقانونی، نقش مهمی در تصمیمگیری برای لغو ویزا دارد.
«پاسپورتهای طلایی»: برنامههای شهروندی از طریق سرمایهگذاری (CBI)
علاوه بر عوامل سنتی، یک مسیر اقتصادی نیز برای کسب پاسپورتهای قدرتمند وجود دارد که به «شهروندی از طریق سرمایهگذاری» (CBI) یا «پاسپورتهای طلایی» معروف است. این برنامهها به افراد خارجی اجازه میدهند در ازای یک سرمایهگذاری قابل توجه (مانند کمک بلاعوض به صندوق دولتی یا خرید ملک) تابعیت و پاسپورت یک کشور را به دست آورند. برای سرمایهگذارانی که پاسپورت کشور مبدأ آنها با محدودیتهای سفر روبروست، این برنامهها مفهوم «قدرت پاسپورت» را از یک هویت ملی به یک دارایی قابل خرید تبدیل میکنند. مزایای اصلی برای این افراد شامل تحرک جهانی (دسترسی به منطقه شنگن و بریتانیا)، داشتن یک برنامه جایگزین (Plan B) در برابر بیثباتیهای سیاسی و فرصتهای مالیاتی است.
کشورهای حوزه کارائیب مانند سنت کیتس و نویس، دومینیکا و گرانادا از پیشگامان این برنامهها هستند. با این حال، تأثیر این برنامهها بر اعتبار پاسپورت کشور میزبان یک شمشیر دولبه است:
- خطر کاهش اعتبار: نهادهای بینالمللی مانند اتحادیه اروپا و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نگرانند که این برنامهها به دلیل بررسیهای امنیتی ناکافی، راه را برای پولشویی، فرار مالیاتی و ورود افراد پرخطر هموار کنند. در واکنش، اتحادیه اروپا مکانیزمی را تصویب کرده که به آن اجازه میدهد سفر بدون ویزا برای شهروندان کشورهایی که برنامههای CBI پرخطر دارند را به حالت تعلیق درآورد. چنین اقدامی مستقیماً منجر به سقوط رتبه پاسپورت آن کشور در شاخصهای جهانی مانند هنلی میشود. این ریسک، قدرت پاسپورتی را که خود محصول اصلی این برنامههاست، تهدید میکند.
جایگاه پاسپورت ایران: پاسپورت ایران تحت تأثیر تحریمها، روابط دیپلماتیک محدود و بیثباتی اقتصادی، در ردههای پایین جدول جهانی قرار گرفته است. بر اساس شاخص هنلی در سال 2024، پاسپورت ایران در رتبه 93 جهان قرار دارد و دارندگان آن میتوانند به 44 مقصد بدون نیاز به ویزای قبلی یا با ویزای فرودگاهی سفر کنند.
ضعیفترین پاسپورتهای جهان: در انتهای این رتبهبندی، کشورهایی قرار دارند که به دلیل درگیریهای داخلی و بیثباتی سیاسی با محدودیتهای سفر گستردهای روبرو هستند. این کشورها عبارتند از: افغانستان (28 مقصد)، سوریه (29 مقصد)، عراق (31 مقصد)، پاکستان (34 مقصد) و یمن (35 مقصد).
آینده سفر: پاسپورتهای دیجیتال (DTC) و تحول در مفهوم قدرت
آینده سفرهای بینالمللی با ظهور فناوری «اعتبارنامه سفر دیجیتال» (Digital Travel Credential - DTC) در آستانه یک تحول بنیادین قرار دارد.
ماهیت و عملکرد پاسپورت دیجیتال
DTC یک نسخه الکترونیکی و رمزنگاریشده از پاسپورت فیزیکی است که هویت و اطلاعات بیومتریک مسافر را به شکلی امن در یک دستگاه هوشمند مانند تلفن همراه ذخیره میکند. این فناوری که توسط سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) استانداردسازی شده، بر پایه تراشه پاسپورتهای الکترونیکی موجود (eMRTD) عمل میکند. مسافر یک کپی دیجیتال از پاسپورت خود را در اپلیکیشن مخصوص ایجاد کرده و هنگام عبور از گیتهای فرودگاهی، هویت خود را از طریق تلفن همراه و با استفاده از تشخیص چهره تأیید میکند.
کشورهای پیشگام در توسعه DTC
چندین کشور و نهاد بینالمللی در حال آزمایش و توسعه این فناوری هستند:
- فنلاند: یکی از اولین پروژههای آزمایشی DTC را برای پروازهای مشخص به بریتانیا آغاز کرده است.
- امارات متحده عربی (دبی): با راهاندازی «تونل هوشمند بیومتریک» در فرودگاه دبی، به مسافران اجازه میدهد مراحل کنترل پاسپورت را در چند ثانیه و بدون ارائه مدارک طی کنند.
- اتحادیه اروپا: کمیسیون اروپا با همکاری کشورهایی مانند کرواسی در حال تست این فناوری است.
- سایر کشورها: استرالیا، سنگاپور، نیوزیلند و کانادا نیز پروژههای آزمایشی خود را برای دیجیتالی کردن اسناد سفر آغاز کردهاند.
مزایا و چالشها
- مزایای بالقوه:
- افزایش امنیت: استفاده از رمزنگاری پیشرفته و دادههای بیومتریک، جعل یا دستکاری پاسپورت را تقریباً غیرممکن میسازد.
- تسهیل فرآیندهای فرودگاهی: کاهش چشمگیر زمان انتظار در گیتهای کنترل پاسپورت و امکان عبور سریع و بدون توقف.
- راحتی و در دسترس بودن: کاهش خطر گم شدن یا فراموش کردن پاسپورت فیزیکی.
- چالشهای اصلی:
- حریم خصوصی و امنیت دادهها: نگرانی در مورد نحوه جمعآوری، ذخیرهسازی و استفاده از دادههای شخصی و بیومتریک شهروندان.
- نیاز به پذیرش جهانی: برای کارایی کامل، این فناوری باید توسط تمام کشورها و فرودگاهها به رسمیت شناخته شود.
- شکاف دیجیتال: دسترسی نابرابر به فناوریهای دیجیتال میتواند باعث محرومیت بخشی از جمعیت جهان شود.
تأثیر بر مفهوم قدرت پاسپورت
در کوتاهمدت، DTC مستقیماً بر رتبهبندی قدرت پاسپورت که بر اساس توافقات لغو ویزا است، تأثیر نمیگذارد. اما در بلندمدت، «قدرت پاسپورت» ممکن است نه تنها با تعداد مقاصد، بلکه با میزان سهولت، سرعت و امنیت دیجیتالی سفر نیز سنجیده شود. کشورهایی که این فناوری را زودتر و کارآمدتر پیادهسازی کنند، ممکن است از مزایای «قدرت نرم» آن بهرهمند شده و جایگاه بینالمللی خود را بهبود بخشند.
خلاصه
گزارش حاضر به بررسی اعتبار پاسپورتهای جهان در سال 2024 میپردازد. اعتبار یک پاسپورت بر اساس تعداد کشورهایی که میتوان بدون ویزای از پیش تعیینشده به آنها سفر کرد، مشخص میشود و توسط شاخصهایی مانند «هنلی» و «آرتون کپیتال» رتبهبندی میگردد.
در سال 2024، شش کشور فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، سنگاپور و اسپانیا به طور مشترک با امکان سفر به 194 مقصد، در صدر فهرست شاخص هنلی قرار دارند. در مقابل، پاسپورت ایران با دسترسی به 44 مقصد در رتبه 93 قرار گرفته و کشورهایی مانند افغانستان، سوریه و عراق به دلیل بیثباتی داخلی، ضعیفترین پاسپورتها را دارند. رتبه پاسپورتها تحت تأثیر عواملی چون روابط دیپلماتیک، ثبات اقتصادی و قدرت نرم در نوسان است.
این گزارش همچنین به پدیده «شهروندی از طریق سرمایهگذاری» (CBI) یا «پاسپورتهای طلایی» میپردازد. این برنامهها به سرمایهگذاران امکان میدهند با خرید شهروندی، «قدرت پاسپورت» را به عنوان یک دارایی به دست آورند. با این حال، این برنامهها برای کشورهای میزبان (عمدتاً در حوزه کارائیب) یک شمشیر دولبه محسوب میشوند؛ زیرا نگرانیهای بینالمللی در مورد امنیت و پولشویی میتواند منجر به لغو معافیتهای ویزا و در نتیجه، کاهش اعتبار پاسپورت آنها شود.
در نهایت، آینده سفر در حال تحول با ظهور اعتبارنامه سفر دیجیتال (DTC) یا پاسپورت دیجیتال است. این فناوری که یک نسخه الکترونیکی و امن از پاسپورت در تلفن همراه است، با هدف افزایش امنیت و تسریع فرآیندهای فرودگاهی توسط کشورهایی مانند فنلاند، امارات و اتحادیه اروپا در حال آزمایش است. اگرچه DTC در کوتاهمدت رتبهبندیها را تغییر نمیدهد ، اما در بلندمدت میتواند با افزودن معیارهایی چون سهولت و امنیت دیجیتالی سفر، مفهوم «قدرت پاسپورت» را بازتعریف کند. چالشهای اصلی پیش روی آن شامل حفظ حریم خصوصی و نیاز به پذیرش جهانی است.