بازدید از آبشار ویکتوریا: غرش رعدآسای آفریقا و از عجایب هفتگانه طبیعی جهان - سیکانیوز

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با کارگزار مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

موقعیت جغرافیایی و ابعاد شگفت‌انگیز

آبشار ویکتوریا بر روی رودخانه قدرتمند زامبزی، چهارمین رودخانه طولانی آفریقا، قرار گرفته و خط مرزی طبیعی بین دو کشور زامبیا و زیمبابوه را تشکیل می‌دهد. این آبشار با عرضی در حدود 1708 متر و ارتفاعی نزدیک به 108 متر، بزرگترین پرده آبشار جهان را به وجود آورده است. برای درک بهتر عظمت آن، می‌توان گفت ارتفاع ویکتوریا تقریباً دو برابر آبشار نیاگارا است. حجم آب سرازیر شده از این آبشار در فصول پرآب به بیش از 500 میلیون لیتر در دقیقه می‌رسد که صدایی رعدآسا و مه غلیظی را ایجاد می‌کند که از کیلومترها دورتر قابل مشاهده است.

این آبشار در ارتفاع حدود 915 متری از سطح دریا واقع شده و از مجموعه‌ای از تنگه‌های بازالتی با صدای مهیبی فرو می‌ریزد. این پدیده طبیعی شامل پنج آبشار کوچکتر است که چهار تای آن در زیمبابوه و یکی در زامبیا قرار دارد.

فرآیند زمین‌شناسی شکل‌گیری: داستانی از آتش و آب

چشم‌انداز خیره‌کننده آبشار ویکتوریا و دره‌های پرپیچ‌وخم باتوکا در پایین‌دست آن، حاصل یک فرآیند زمین‌شناسی طولانی است که میلیون‌ها سال پیش با فعالیت‌های آتشفشانی عظیم آغاز شد و با قدرت فرسایشی بی‌امان رودخانه زامبزی ادامه یافت.

• مرحله اول: ایجاد فلات بازالتی (حدود 180 میلیون سال پیش)داستان از دوره ژوراسیک، حدود 180 تا 200 میلیون سال پیش، با فروپاشی ابرقاره گوندوانا آغاز می‌شود. این گسست قاره‌ای با فعالیت‌های آتشفشانی گسترده‌ای همراه بود که طی آن، گدازه‌های بازالتی به آرامی از شکاف‌های پوسته زمین جریان یافتند. این گدازه‌ها با انباشته شدن در لایه‌های متوالی، یک فلات بازالتی وسیع و سخت به نام "سازند بازالتی باتوکا" (Batoka Basalt Formation) را ایجاد کردند که ضخامت آن در این منطقه به بیش از 300 متر می‌رسد.

• مرحله دوم: ایجاد خطوط ضعفهمزمان با سرد شدن این حجم عظیم گدازه، انقباض باعث ایجاد شبکه‌ای از شکاف‌ها و تَرَک‌های عمیق در فلات شد. این شکاف‌ها که عمدتاً در راستای شرقی-غربی بودند، بعدها با رسوبات نرم‌تری مانند ماسه‌سنگ پر شدند. این خطوط ضعف ساختاری، مسیری آسیب‌پذیر در برابر فرسایش ایجاد کردند که نقشی حیاتی در شکل‌گیری آبشار داشت.

• مرحله سوم: تغییر مسیر رودخانه و آغاز فرسایشحدود 2 تا 5 میلیون سال پیش، بالاآمدگی‌های تکتونیکی در پوسته زمین، مسیر قبلی رودخانه زامبزی را تغییر داد و آن را به سمت شرق، بر روی این فلات سخت بازالتی هدایت کرد. رودخانه قدرتمند زامبزی با جاری شدن بر روی فلات، به طور طبیعی مسیرهایی با کمترین مقاومت، یعنی همان شکاف‌های پر شده با رسوبات نرم را دنبال کرد.

• مرحله چهارم: تولد آبشار و حکاکی دره‌های زیگزاگی باتوکارودخانه با شستن مواد نرم درون یک شکاف بزرگ شرقی-غربی، اولین خط آبشار را ایجاد کرد. از آن زمان، آبشار در فرآیندی به نام "فرسایش قهقرایی" (Headward Erosion) به طور مداوم در حال عقب‌نشینی به سمت بالادست است. هر یک از هشت تنگه عمیق و پرپیچ‌وخمی که امروز دیده می‌شوند، موقعیت قبلی آبشار ویکتوریا در هزاران سال گذشته بوده‌اند. این فرآیند زمین‌شناسی همچنان فعال است و گمان می‌رود نقطه بعدی عقب‌نشینی آبشار، از نزدیکی "آبشار شیطان" (Devil's Cataract) در لبه غربی آبشار کنونی آغاز شود.

تاریخچه، نام‌گذاری و اسطوره‌شناسی

پیش از ورود اروپاییان، مردمان بومی منطقه این آبشار را با نام "موسی-اوآ-تونیا" (Mosi-oa-Tunya) می‌شناختند که به معنای "دود غران" یا "مه خروشان" است. این نام به زیبایی، مه و غبار عظیمی را که در اثر برخورد آب با صخره‌ها به هوا برمی‌خیزد، توصیف می‌کند.

در سال 1855، کاشف اسکاتلندی، دیوید لیوینگستون، به عنوان اولین اروپایی این آبشار را مشاهده کرد. او که از جزیره‌ای در میانه رودخانه (که امروز به نام او، جزیره لیوینگستون، شناخته می‌شود) این منظره را دید، به افتخار ملکه وقت بریتانیا، آن را "آبشار ویکتوریا" نامید. امروزه سازمان یونسکو هر دو نام "ویکتوریا" و "موسی-اوآ-تونیا" را برای این میراث جهانی به رسمیت می‌شناسد.

افسانه نیامی نیامی: روح رودخانه زامبزی

در اعماق فرهنگ و باورهای مردم تونگا که قرن‌ها در دره زامبزی زندگی کرده‌اند، افسانه‌ای قدرتمند وجود دارد: داستان نیامی نیامی (Nyami Nyami)، خدای رودخانه. این موجود اساطیری که با بدنی شبیه مار و سری شبیه ماهی توصیف می‌شود، نگهبان رودخانه زامبزی و محافظ قوم تونگا محسوب می‌شد. این رابطه مسالمت‌آمیز در دهه 1950 با ساخت سد کاریبا به چالش کشیده شد. بزرگان قوم هشدار دادند که این سد، نیامی نیامی را از همسرش جدا خواهد کرد و خشم او را برمی‌انگیزد. سیل‌های بی‌سابقه در سال‌های 1957 و 1958 که بخش‌هایی از سد را ویران کرد، به خشم نیامی نیامی نسبت داده شد. امروزه، نماد نیامی نیامی به یک نماد فرهنگی قدرتمند تبدیل شده و آویزهای حکاکی شده با طرح او، به عنوان طلسم خوش‌شانسی استفاده می‌شود.

اکوسیستم غنی در پناه "دود غران"

آبشار ویکتوریا در قلب دو پارک ملی مهم قرار دارد: پارک ملی موسی-اوآ-تونیا در سمت زامبیا و پارک ملی آبشار ویکتوریا در سمت زیمبابوه. این پارک‌ها به لطف اکوسیستم منحصر به فردی که توسط رودخانه زامبزی و مه دائمی آبشار ایجاد شده، از تنوع زیستی فوق‌العاده‌ای برخوردارند.

• جنگل بارانی مه-ساخته: مه دائمی حاصل از آبشار، یک اکوسیستم منحصر به فرد "جنگل بارانی" در اطراف آن ایجاد کرده است. این محیط مرطوب، پوشش گیاهی سرسبز و کمیابی از جمله درختان ماهون، آبنوس، سرخس‌ها و ارکیده‌ها را در خود جای داده است که در دشت‌های خشک ساوانای اطراف یافت نمی‌شوند.
• حیات وحش متنوع: این منطقه میزبان تنوع شگفت‌انگیزی از حیات وحش است. گله‌های فیل آفریقایی، جمعیت‌های انبوه اسب آبی و کروکودیل نیل در این منطقه فراوان هستند. دشت‌های اطراف محل زندگی گونه‌هایی چون زرافه، گورخر، بوفالو و انواع بزهای کوهی است. کرگدن سفید که در معرض خطر است، تحت حفاظت شدید در پارک ملی موسی-اوآ-تونیا زندگی می‌کند. شکارچیانی مانند شیر و پلنگ نیز در این اکوسیستم حضور دارند.
• تنوع پرندگان: این منطقه با ثبت بیش از 400 گونه پرنده، بهشتی برای پرنده‌نگران محسوب می‌شود. صخره‌های تنگه‌های پایین‌دست، محل لانه‌گزینی گونه‌های کمیاب مانند شاهین تایتا و عقاب ورو هستند.
• ماه‌کمان (Moonbow): آبشار ویکتوریا یکی از معدود نقاط روی زمین است که می‌توان در آن پدیده نادر "ماه‌کمان" را مشاهده کرد. این پدیده که در شب‌های ماه کامل رخ می‌دهد، در اثر انعکاس نور ماه در قطرات آب معلق در هوا ایجاد می‌شود.

گردشگری و فعالیت‌های ماجراجویانه

آبشار ویکتوریا یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری در آفریقا است. انتخاب بین بازدید از سمت زامبیا یا زیمبابوه به فصل سفر و اولویت‌های شما بستگی دارد.

مقایسه تجربه بازدید: زامبیا در برابر زیمبابوه

• چشم‌اندازها:
  • سمت زیمبابوه: این سمت به داشتن چشم‌اندازهای وسیع و پانورامیک شهرت دارد. حدود 75٪ از پهنه آبشار از این سمت قابل مشاهده است و مسیرهای پیاده‌روی نماهای نمادین و کاملی از آبشارهای اصلی را در تمام طول سال فراهم می‌کنند.
  • سمت زامبیا: این سمت تجربه‌ای نزدیک‌تر و ملموس‌تر را ارائه می‌دهد. بازدیدکنندگان می‌توانند از روی پل چاقو (Knife-Edge Bridge) عبور کرده و غبار آبشار را حس کنند. با این حال، در فصل خشک (سپتامبر تا دسامبر)، بخش‌هایی از آبشار در این سمت ممکن است کاملاً خشک شود.
• زیرساخت‌ها:
  • زیمبابوه: شهر ویکتوریا فالز زیرساخت‌های گردشگری توسعه‌یافته‌تری دارد و هتل‌های بسیاری در فاصله پیاده‌روی از آبشار قرار گرفته‌اند.
  • زامبیا: شهر لیوینگستون، با اینکه در فاصله دورتری (حدود 18 کیلومتر) قرار دارد، دروازه ورود به فعالیت‌های انحصاری منطقه است.

تجربه‌های نمادین: استخر شیطان و پرواز فرشتگان

• استخر شیطان (Devil's Pool): شنا در لبه پرتگاهاین حوضچه سنگی طبیعی درست در لبه آبشار ویکتوریا، در سمت زامبیا و بر روی جزیره لیوینگستون قرار دارد.

  • شکل‌گیری و ایمنی: این استخر در طی هزاران سال فرسایش سنگ‌های بازالتی شکل گرفته است. یک دیواره سنگی طبیعی در لبه پرتگاه، فضایی نسبتاً آرام و ایمن برای شنا ایجاد می‌کند.
  • دسترسی فصلی: این تجربه هیجان‌انگیز تنها در فصل خشک، معمولاً از اواسط آگوست تا اواسط ژانویه، امکان‌پذیر است. در این دوره، سطح آب به اندازه‌ای پایین است که شنا را ایمن می‌سازد. در فصل پرآب، جریان شدید آب، شنا در آن را مرگبار می‌سازد. دسترسی تنها از طریق تورهای قایق با راهنمایان مجاز امکان‌پذیر است.

• پرواز فرشتگان (Flight of Angels): چشم‌انداز آسمانیاین نام که از توصیف دیوید لیوینگستون الهام گرفته شده ("مناظری چنان دوست‌داشتنی که فرشتگان در پروازشان باید به آن خیره شده باشند")، به تورهای هوایی بر فراز آبشار اطلاق می‌شود.

  • تجربه: این پروازها دیدی بی‌نظیر از مقیاس واقعی آبشار و تنگه‌های زیگزاگی پایین‌دست ارائه می‌دهند. تورهای هلیکوپتر از هر دو کشور در دسترس هستند، اما پرواز هیجان‌انگیز با میکرولایت تنها از سمت زامبیا انجام می‌شود.

پل آبشار ویکتوریا: شاهکار مهندسی

این پل قوسی فولادی که بر فراز تنگه دوم قرار دارد، یادگاری از رویای سیسیل رودز برای احداث خط راه‌آهن «کیپ به قاهره» است. این پل با طول 198 متر و ارتفاع 128 متر، در سال 1905 تنها در 14 ماه ساخته شد. تکمیل آن نقشی حیاتی در تبدیل آبشار ویکتوریا به یک مقصد گردشگری بین‌المللی ایفا کرد. امروزه این پل محلی محبوب برای بانجی جامپینگ است.

میراث جهانی یونسکو و چالش‌های پیش رو

آبشار ویکتوریا در سال 1989 با نام «موسی-اوآ-تونیا / آبشار ویکتوریا» بر اساس دو معیار در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید:

• معیار (vii): به عنوان یک پدیده طبیعی خارق‌العاده با زیبایی استثنایی و بزرگ‌ترین پرده آب در حال ریزش در جهان.
• معیار (viii): به عنوان نمونه‌ای برجسته از فرآیندهای زمین‌شناسی در حال انجام، که در عقب‌نشینی آبشار و حکاکی تنگه‌های زیگزاگی مشهود است.

با این حال، این میراث جهانی با چالش‌های جدی حفاظتی روبرو است:

• گردشگری انبوه و توسعه شهری: افزایش بی‌رویه ساخت‌وساز هتل‌ها و زیرساخت‌های گردشگری در نزدیکی سایت، تمامیت بصری و طبیعی منطقه را تهدید می‌کند. این توسعه‌ها منجر به آلودگی صوتی (به‌ویژه از پرواز هلیکوپترها)، آلودگی آب و تخریب زیستگاه‌ها شده است.
• تغییرات اقلیمی: این بزرگ‌ترین تهدید برای آینده آبشار به شمار می‌رود. خشکسالی‌های شدید و مکرر، جریان رودخانه زامبزی را به شدت کاهش داده است. در سال 2019، آبشار به کمترین میزان جریان خود در یک قرن اخیر رسید که زنگ خطری جدی برای آینده این پدیده طبیعی و کل اکوسیستم منطقه است.
• چالش‌های مدیریتی: مدیریت ناهماهنگ بین زامبیا و زیمبابوه و کمبود منابع، حفاظت از منطقه را با مشکل مواجه کرده است. یونسکو هشدار داده است که ادامه این روند ممکن است به خروج آبشار از فهرست میراث جهانی منجر شود.

خلاصه

آبشار ویکتوریا، معروف به "موسی-اوآ-تونیا" ("دود غران")، یکی از عجایب هفتگانه طبیعی جهان و میراث جهانی یونسکو است که در مرز زامبیا و زیمبابوه قرار دارد. این آبشار با عرض بیش از 1.7 کیلومتر و ارتفاع 108 متر، بزرگترین صفحه آب در حال ریزش در جهان را تشکیل می‌دهد. شکل‌گیری آن حاصل فرسایش یک فلات بازالتی توسط رودخانه زامبزی در طی میلیون‌ها سال است که دره‌های زیگزاگی باتوکا را خلق کرده است. این منطقه از نظر فرهنگی با افسانه نیامی نیامی، روح رودخانه، عجین شده است.

بازدید از آبشار از دو کشور تجربه‌ای متفاوت ارائه می‌دهد: زیمبابوه چشم‌اندازهای پانورامیک و کلاسیک را فراهم می‌کند، در حالی که زامبیا تجربه‌ای نزدیک‌تر و میزبان فعالیت‌های انحصاری مانند شنا در استخر شیطان و پرواز با میکرولایت است. اکوسیستم غنی منطقه، شامل یک جنگل بارانی منحصر به فرد و حیات وحش متنوعی از جمله فیل، کرگدن سفید و بیش از 400 گونه پرنده، در پارک‌های ملی دو کشور محافظت می‌شود. با این حال، این میراث جهانی با تهدیدات جدی ناشی از توسعه بی‌رویه شهری، گردشگری انبوه و به‌ویژه تغییرات اقلیمی روبرو است که جریان رودخانه زامبزی را به شدت کاهش داده و آینده آبشار را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است. یونسکو نسبت به این چالش‌ها هشدار داده و بر لزوم مدیریت پایدار و هماهنگ برای حفاظت از این شگفتی طبیعی تأکید کرده است.